Nominał: 10 złotych
Stop: Ag 925
Stempel: lustrzany
Średnica: 32,00 mm
Masa: 14,14 g
Nakład: 59 000 szt.
Moneta w kapslu. Stan menniczy.
Od Konrada Korzeniowskiego do Josepha Conrada „Joseph Conrad” to pseudonim literacki znany dzisiaj na całym świecie. Nie wszyscy jednak wiedzą, że Konrad Korzeniowski, który się kryje pod tym pseudonimem, był Polakiem, z pewnością najsławniejszym człowiekiem urodzonym na obszarze dzisiejszej Ukrainy. Życie miał niezwykłe. Mógłby tą niezwykłością obdzielić paru ludzi; a zaczęła się już do chwili urodzenia. Kiedy go ochrzczono, w wieku dwu dni, 5 grudnia 1857 roku w Berdyczowie – nie spisano aktu urodzenia, bo chrzest był tylko „z wody”. Pięć lat póśniej podczas uroczystego sporządzenia aktu chrztu w Żytomierzu on sam był nieobecny, bo przebywał w Warszawie wraz z rodzicami skazanymi na zesłanie w głąb Rosji, oczekującymi wyjazdu.
Wszystkie swoje książki Joseph Conrad napisał po angielsku, ale wyszedł z polskiego matecznika. Jego ojciec, Apollo Nałęcz (nazwy herbu używał jako części nazwiska), poeta i tłumacz, był wybitnym działaczem niepodległościowym, twórcą koncepcji podziemnego Rządu Narodowego. Wuj Stefan Bobrowski był Naczelnikiem
Wojennym Warszawy w Powstaniu 1863 roku. Uwolniony z zesłania i osierocony, mały Konrad kształcił się w Krakowie i Lwowie. Miał niespełna siedemnaście lat, kiedy wyjechał za granicę – jak się okazało, na zawsze.
Pracę marynarza rozpoczął we Francji, a mówił biegle po francusku już jako dziecko. Po czterech latach rozpoczął naukę angielskiego i służbę na statkach brytyjskich. W roku 1886 uzyskał dyplom kapitana i brytyjski paszport. Trzy lata póśniej rozpoczął pisanie swojej pierwszej powieści, Szaleństwa Almayera, [Almayer’s Folly] wydanej w roku 1895. Z niedokończonym rękopisem popłynął w roku 1890 do Kongo, gdzie podjął pracę dowódcy rzecznego parowca; kilkumiesięczny pobyt w belgijskiej kolonii pozwolił mu przyjrzeć się z bliska metodom działania białych kolonizatorów; głębokie rozczarowanie przypłacił ciężką chorobą, ale na ówczesnych doświadczeniach oparł treść swojego najsławniejszego dziś utworu, „Jądro ciemności” [Hart of Darkness] (1899).
W roku 1894 porzucił zawód oficera marynarki i dwa lata póśniej ożenił się z Angielką, Jessie George, z którą miał dwóch synów, Borysa (1898) i Johna (1906). Już pierwsze publikowane powieści zwróciły uwagę krytyki, ale na powodzenie u czytelników musiał czekać kilkanaście lat. Był pisarzem ambitnym, nowatorskim,
odważnym w podejmowaniu nowych dla literatury angielskiej tematów. Czerpał z zasobów trzech kultur: polskiej, francuskiej i brytyjskiej.
W przedmowie do Murzyna z załogi „Narcyza” (1897) [The Niger of the „Narcissus”], znakomitej powieści o załodze statku stawiającej czoła żywiołowi, określił zadanie pisarza jako „oddawanie najwyższej sprawiedliwości widzialnemu światu”. Połączył w tej słynnej formule kunszt literacki z refleksją moralną. Jeszcze bardziej charakterystyczne dla niego są inne słowa z tejże przedmowy: o przekonaniu o „solidarności, która wiąże ze sobą samotność nieprzeliczonych serc ludzkich (…) która łączy całą ludzkość – umarłych z żywymi, a żywych z jeszcze nienarodzonymi”. Uparte dążenie do nawiązania kontaktu z czytelnikiem, do uczynienia go współtwórcą czytanego utworu, jest charakterystyczne dla całej twórczości Conrada. Dlatego właśnie szukał nowych form narracji powieściowej, wywierając ogromny wpływ na literaturę XX wieku.
Lord Jim (1900), powieść o honorze utraconym i tragicznie odzyskanym, i Nostromo (1904), imponująca panorama fikcyjnej republiki środkowo-amerykańskiej, na której losy wpływa amerykański imperializm gospodarczy, są dziś uznawane za jego arcydzieła. Dwie inne powieści polityczne, Tajny agent (1906) [The
Secret Agent], prorocza książka o międzynarodowej prowokacji politycznej i zamachu bombowym, oraz W oczach Zachodu (1911) [Under Western Eyes], literacka odpowiedś na Zbrodnię i karę [Crime and Punishment] Dostojewskiego, świadczą o imponującej wielostronności talentu autora, który przyciągnął też wielu czytelników utworami marynistycznymi, jak Smuga cienia (1915) [The Shadow-Line].
Znakomity filozof brytyjski lord Bertrand Russell, z którym Conrad się przyjaśnił, uważał za klucz do psychiki pisarza nowelę „Amy Foster” (1901), opisującą tragiczne dzieje młodego polskiego górala, wyrzuconego po zatonięciu statku na brzeg angielski. Utwór ten, w formie opowieści włożonej w opowieść, jest charakterystyczny dla sztuki pisarskiej Conrada. Napisał wiele innych krótszych i dłuższych nowel, bardzo zróżnicowanych tematycznie: od „Placówki postępu” (1896), [An Outpost of Progress], której akcja toczy się w czarnej Afryce, do „Pojedynku” [The Duel] (1908), świetnej (i zabawnej) opowieści z czasów napoleońskich. Ta epoka fascynowała Conrada i poświęcił jej dwie powieści, Korsarza (1923) [The Rover] i niedokończone W zawieszeniu (1925) [Suspense]. Tłem jego utworów częściej bywał kontynent europejski – od St. Petersburga i Ukrainy po Włochy i Hiszpanię – niż sama Anglia. O Polsce pisał w tomie Ze wspomnień [A Personal Record] (1909) i wzruszającej opowieści o Powstaniu Listopadowym „Książę Roman” (1911); ale również w paru tekstach publicystycznych, jak „Nota w sprawie polskiej” [A Note on the Polish Problem] (1918) i „Zbrodnia rozbiorów” [The Crime of Partition] (1919), gdzie upominał się o prawo Polski do niepodległości.
Popierając pożyczkę, rozpisaną w roku 1920 w USA przez rząd walczącej z bolszewikami Polski, pisał o „poczuciu obowiązku i niezniszczalnej świadomości narodowej, zachowanej (…) w bojach z potęgą trzech mocarstw i nieugiętym ponad stuletnim oporze”. Zasłużył się literaturze angielskiej i światowej; starał się służyć i swojej Ojczyśnie. Jedynym oficjalnym uczestnikiem jego pogrzebu (zmarł 3 sierpnia 1924) był przedstawiciel premiera Odrodzonej Rzeczypospolitej.
prof. dr hab. Zdzisław Najder
